Aydınlatılmış onam, hastanın kendisine sunulacak sağlık hizmetinin niteliği, olası yararları, riskleri ve seçenekleri hakkında anlayabileceği biçimde bilgilendirildikten sonra özgür iradesiyle verdiği izindir. Evde sağlıkta bu izin, ilk ziyarette doldurulan bilgilendirme ve rıza formuyla yazılı hâle getirilir. Onam tek seferlik bir imza değil, hizmet süresince güncel tutulması gereken bir iletişim sürecidir.
Evde sağlıkta onam neden ayrı bir önem taşır?
Hastanede hasta kurumun ortamına gelir; evde sağlıkta ise ekip hastanın yaşam alanına girer. Bakım evde, aile bireylerinin yanında ve çoğu zaman uzun süre boyunca verilir. Hasta yaşlı, bilinç durumu değişken ya da karar verme kapasitesi sınırlı olabilir. Bu koşullar, kimin bilgilendirileceği ve kimin rıza vereceği sorusunu hastane ortamına göre daha karmaşık hâle getirir.
2026 tarihli Evde Sağlık ve Palyatif Bakım Hizmetlerinin Sunumu ve Koordinasyonuna İlişkin Yönetmelik, kapsamındaki kurumlarda ilk ziyarette Ek-3 Değerlendirme Formunun ve Hasta Hakları Yönetmeliği esas alınarak Ek-4 Bilgilendirme ve Rıza Formunun doldurulmasını öngörür. Bu yönetmelik kamu kurumlarındaki evde sağlık hizmetlerini ve palyatif bakımı kapsar. Özel evde bakım ve evde sağlık kuruluşları ise tabi oldukları güncel mevzuata ve il sağlık müdürlüklerinin yönlendirmelerine göre hareket etmelidir; ancak hastanın bilgilendirilmesi ve rızasının alınması, hangi kurumda olursa olsun hasta haklarının temel bir gereğidir. Yönetmeliğin genel çerçevesini 2026 yönetmeliği yazımızda özetledik.
Bilgilendirme ve rıza formunda neler bulunmalı?
İyi bir form, hastanın "neye izin veriyorum?" sorusunu yanıtlamalıdır. Kurumunuzun kullandığı resmî ya da onaylı form şablonu esas alınmakla birlikte, aşağıdaki başlıkların karşılanıp karşılanmadığını kontrol etmek yararlıdır:
- Hizmetin tanımı: Evde hangi hizmetlerin verileceği (izlem, pansuman, enjeksiyon, kan alma, eğitim vb.).
- Ziyaret düzeni: Ziyaretlerin yaklaşık sıklığı ve ekipte kimlerin bulunacağı.
- Yararlar ve riskler: Uygulanacak işlemlerin beklenen yararları ve olası riskleri.
- Seçenekler: Hizmetin alınmaması ya da başka bir yolla alınması durumunda neler olabileceği.
- Hasta ve yakının sorumlulukları: Ev ortamının hazırlanması, randevu saatlerine uyum, değişikliklerin bildirilmesi.
- Reddetme ve vazgeçme hakkı: Hastanın hizmeti reddedebileceği ya da sonradan vazgeçebileceği.
- İletişim bilgileri: Acil durumda ve mesai dışında kime ulaşılacağı.
- İmza alanları: Hasta ya da rıza yetkilisi, bilgilendirmeyi yapan sağlık personeli, tarih.
Onamı kim verir?
Kural olarak onamı, karar verme yeterliliği olan hastanın kendisi verir. Hastanın reşit olmaması, kısıtlı olması ya da karar verme yeterliliğinin bulunmaması gibi durumlarda rıza, mevzuatın tanımladığı yasal temsilci tarafından verilir. Evde sağlıkta sık görülen bir durum, kararları fiilen bir aile bireyinin vermesidir; ancak fiilî bakım veren her zaman yasal temsilci değildir. Bu nedenle formu imzalayan kişinin hastayla yakınlığı ve hangi sıfatla imzaladığı açıkça yazılmalıdır.
Hastanın bilinci açık ve karar verebilir durumdaysa, yakınları ne kadar ilgili olursa olsun bilgilendirme öncelikle hastaya yapılmalıdır. Hastanın kendi isteğiyle bir yakınını bilgilendirilmeye yetkilendirmesi ayrı bir durumdur ve bu da kayda geçirilmelidir.
Aydınlatılmış onam ile KVKK açık rızası aynı şey mi?
Hayır. İkisi sıklıkla aynı formda yer aldığı için karıştırılır, ancak farklı amaçlara hizmet eder:
| Konu | Aydınlatılmış onam | KVKK aydınlatma / açık rıza |
|---|---|---|
| Dayanak | Hasta hakları mevzuatı | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu |
| Konusu | Tıbbi işlem ve bakım hizmetine izin | Kişisel verilerin işlenmesi |
| Soru | "Bu bakım uygulansın mı?" | "Verilerim nasıl, neden işleniyor?" |
| Belge | Bilgilendirme ve rıza formu | Aydınlatma metni ve gerektiğinde açık rıza beyanı |
Aynı oturumda her ikisini de almak pratik olabilir, ancak metinlerin ayrı bölümler olarak düzenlenmesi ve hastanın hangisine ne için onay verdiğini anlaması gerekir. KVKK tarafını evde sağlıkta KVKK uyumu yazımızda ayrıca ele aldık.
Onam ne zaman yenilenmeli?
İlk ziyarette alınan genel onam, sonraki her işlem için yeterli olmayabilir. Aşağıdaki durumlarda yeni bir bilgilendirme ve onam düşünülmelidir:
- Başlangıçta öngörülmeyen, ayrı risk taşıyan yeni bir işlem planlandığında.
- Hizmetin kapsamı ya da türü değiştiğinde (örneğin yalnız izlemden düzenli pansuman ve tedaviye geçişte).
- Rıza yetkilisi değiştiğinde ya da hastanın karar verme durumu farklılaştığında.
- Kurumun belirlediği geçerlilik süresi dolduğunda.
- Formun içeriği güncellendiğinde.
Bazı belgeler hasta başına bir kez yeterliyken bazılarının her ziyarette ya da belirli bir işlemden önce alınması gerekebilir. Bu ayrımı kurum politikası olarak yazılı hâle getirmek, saha ekibinin her evde aynı kararı vermesini sağlar.
Onam kayıtları nasıl saklanmalı?
İmzalı onam, hizmetin yasal dayanaklarından biridir ve hasta dosyasıyla birlikte saklanmalıdır. Kâğıt formun aslı kurumun arşiv kurallarına göre korunurken, dijital kopyasının hasta kaydına bağlanması hem sahadaki ekibin hem de denetçinin belgeye hızla ulaşmasını sağlar. Hangi formun hangi tarihte, kim tarafından ve hangi yolla imzalandığı tek bakışta görülebilmelidir. Kayıtların saklanmasında 6698 sayılı KVKK'nın gerektirdiği teknik ve idari tedbirler de dikkate alınmalıdır.
Onam alınırken sahada nelere dikkat edilmeli?
- Formu hastaya imzalatmadan önce sözlü olarak anlatın; formu okumaya bırakmak bilgilendirme değildir.
- Hastanın anladığı dili kullanın; gerekiyorsa tercüman ya da işaret dili desteği alın.
- Soru sorulmasına fırsat tanıyın ve soruları kısaca not edin.
- Hastanın imza atamadığı durumlarda mevzuata uygun alternatif yolu kullanın ve gerekçesini yazın.
- İmzalı formun bir örneğini ya da dijital kopyasını hasta ve yakınıyla paylaşın.
selfESYS onam sürecini nasıl destekler?
selfESYS'te evde sağlık hizmet süreci için Başvuru ve Aydınlatılmış Onam formu hasta bilgileriyle hazır gelir; yazdırılabilir, PDF ya da Word olarak alınabilir. Firmaya özel bir evrak kontrol listesi tanımlanır: her kalem zorunlu ya da isteğe bağlı, hasta başına bir kez ya da her ziyarette, belirli bir hizmet kategorisine bağlı ve geçerlilik süreli olarak ayarlanabilir.
- Bir kalem dört yoldan tamamlanır: ekranda parmakla imza, ıslak imzalı belgenin taranıp yüklenmesi, "kâğıt aslı dosyada" işareti ya da SMS doğrulamalı e-Onam.
- Ziyaret kaydında "bu ziyarette alınacaklar", saha ekranında "İmzalatılacak" uyarısı görünür.
- Eksik zorunlu evraklar en yakın ziyarete göre listelenir.
- KVKK kalemi tamamlandığında hasta kaydındaki KVKK onayı da işaretlenir.
Elektronik onamın ayrıntıları için e-Onam nedir yazımıza, onam ve evrak modülünün tamamı için özellikler sayfasına bakabilirsiniz.
Özet
- Aydınlatılmış onam, yeterli ve anlaşılır bilgilendirmeden sonra özgür iradeyle verilen izindir.
- Kamu kapsamındaki evde sağlıkta ilk ziyarette Ek-4 Bilgilendirme ve Rıza Formu doldurulur; özel kuruluşlar kendi tabi oldukları mevzuatı izlemelidir.
- Onamı karar verme yeterliliği olan hasta verir; aksi durumda yasal temsilci devreye girer.
- Onam ile KVKK açık rızası farklı konulardır ve ayrı ele alınmalıdır.
- Kapsam, işlem ya da rıza yetkilisi değiştiğinde onam yenilenmelidir.
Kendi onam kontrol listenizi selfESYS'te kurmayı denemek için 14 gün ücretsiz deneme hesabı açabilir ya da demo talep edebilirsiniz.